el-Alîm (ٱلْعَلِيمُ) Esması
el-Alîm (ٱلْعَلِيمُ) Esması
Her Şeyi Bilen, Gizliyi ve Âşikârı Kuşatan
Varlık yaratıldı… Hâlık ile takdir edildi, Bâri ile düzen kuruldu, Musavvir ile suret ve kimlik kazandı, Kahhâr ile mutlak kudretin hükmü ortaya çıktı, Vehhâb ile karşılıksız ihsan edildi, Rezzâk ile hayatın devamı sağlandı, Fettâh ile kapalı kapılar açıldı. Fakat bütün bu yaratılışın, düzenin ve açılışın temelinde bir hakikat vardı:
İlim… Çünkü yaratılan hiçbir şey Allah'ın ilminden bağımsız değildir. Görünen ve görünmeyen, geçmiş ve gelecek, gizli ve açık, kalpten geçen düşünceler, henüz gerçekleşmemiş ihtimaller… Hepsi Allah'ın ilmiyle kuşatılmıştır. İşte burada el-Alîm ismi karşımıza çıkar.
Bu isim, yalnızca çok bilen anlamına gelmez. O, hiçbir şeyi öğrenmeye ihtiyaç duymayan; bilgisi sonradan meydana gelmeyen, hiçbir şeyi unutmayan, hiçbir şeyin kendisinden gizli kalmadığı mutlak ilim sahibidir. İnsan bilmediğini öğrenir. Allah ise ezelî ve ebedî ilmiyle her şeyi bilir.
Lügat ve Hakikat: "Her Şeyi Hakkıyla Bilen"
Alîm kelimesi, a-l-m (ع ل م) kökünden gelir. Temel anlamları: Bilmek ve idrak etmek, Bir şeyin hakikatine vakıf olmak, Gizli ve açık olanı bilmek, Bir şeyin mahiyetini bütün yönleriyle kuşatmak. İnce Nokta: İnsan bilgisi sınırlıdır: Görmediğini bilemez. Duyduğunu yanlış anlayabilir. Öğrendiğini unutabilir. Bugün doğru bildiğini yarın değiştirebilir. Allah'ın ilmi ise bunların hiçbirine benzemez.
el-Alîm: Öğrenmez, çünkü bilgisiz değildir. Unutmaz, çünkü ilmi eksilmez. Yanılmaz, çünkü ilmi mutlak hakikattir. Gizli hiçbir şey O'ndan saklı kalmaz. Dolayısıyla Allah'ın bilmesi, insanın bilmesine benzetilemez.
Kur'ân'da el-Alîm: Gizlinin ve Âşikârın Bilgisi
Bakara Suresi, 29. ayet
وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
Okunuşu: Ve hüve bi-külli şey'in alîm. Meali: O, her şeyi hakkıyla bilendir. Bu ayet, Allah'ın ilminin belirli bir alanla sınırlı olmadığını bildirir. O'nun ilmi: gökleri, yeri, insanı, canlıları, geçmişi, geleceği, görüneni ve görünmeyeni kuşatır.
En'âm Suresi, 59. ayet
وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ
Okunuşu: Ve indehû mefâtihul-ğaybi lâ ya'lemuhâ illâ hû. Meali: Gaybın anahtarları O'nun katındadır; onları O'ndan başkası bilmez. Ardından ayet şöyle devam eder: “Karada ve denizde olanı bilir. O'nun bilgisi dışında bir yaprak bile düşmez. Yerin karanlıklarında bulunan bir tane, yaş ve kuru hiçbir şey yoktur ki apaçık bir kitapta bulunmasın.” Buradaki büyük hakikat şudur: İnsan için önemsiz görünen bir yaprağın düşüşü bile Allah'ın ilminden uzak değildir. Öyleyse insanın gözyaşı, duası, sıkıntısı ve kalbinde sakladığı niyeti nasıl O'nun ilminden gizli kalabilir?
Tâhâ Suresi, 7. ayet
فَإِنَّهُ يَعْلَمُ السِّرَّ وَأَخْفَى
Okunuşu: Fe innehû ya'lemüs-sırra ve ahfâ. Meali: Çünkü O, gizliyi de gizlinin daha gizlisini de bilir. Bu ayet, el-Alîm isminin insanın iç dünyasına bakan yönünü gösterir. İnsan bazen söyleyemediği şeyleri içinde taşır. Niyetini saklar, acısını gizler, başkalarına anlatamadığı bir mücadele verir. Fakat Allah için gizli ile açık arasında bir bilinmezlik yoktur. İnsan kendisini anlatmakta zorlanabilir; fakat Rabbine kendisini anlatmak zorunda değildir. O zaten bilir.
el-Alîm ve el-Fettâh Arasındaki İlişki
Bir önceki esmamız olan el-Fettâh ile bu isim arasında Kur'an'da dikkat çekici bir bağlantı vardır. Sebe Suresi 26. ayette Allah şöyle buyurur:
وَهُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِيمُ
Okunuşu: Ve hüvel-Fettâhul-Alîm. Meali: O, hakkıyla hüküm veren ve her şeyi bilendir. Burada iki isim birlikte zikredilir. el-Fettâh: Hükmeden, açan ve hakikati ortaya çıkaran. el-Alîm: Hükmü ve açığa çıkardığı her şeyi kuşatan ilmin sahibi. Bunun üzerinde düşünmek gerekir: İnsan bir mesele hakkında hüküm verirken çoğu zaman yalnızca gördüğüne dayanır. Geçmişi, niyeti, gizli sebepleri ve olayların bütün sonuçlarını bilemez. Allah ise her şeyi bildiği için hükmünde hiçbir bilgi eksikliği bulunmaz. O'nun açması da hükmetmesi de mutlak ilmine dayanır.
el-Alîm ve İnsan: Niyetlerin de Bilinmesi
İnsan, davranışlarıyla görünür; fakat niyetleriyle Allah katında değer kazanır. İki kişi aynı iyiliği yapabilir: Biri Allah rızası için yapar. Diğeri insanların takdirini kazanmak için yapar. Dışarıdan bakıldığında ikisinin davranışı aynıdır. Fakat kalplerindeki maksat farklıdır. İşte el-Alîm ismi, insanın bu görünmeyen tarafını da kuşatır.
Kur'ân'dan delil: Bakara, 284
وَإِن تُبْدُوا مَا فِي أَنفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُم بِهِ اللَّهُ
Okunuşu: Ve in tübdû mâ fî enfüsiküm ev tuhfûhü yuhâsibküm bihillâh. Meali: İçinizdekini açığa vursanız da gizleseniz de Allah sizi onunla hesaba çeker. Bu ayetin devamındaki ilahi hüküm ve bağışlanma açıklamalarıyla birlikte değerlendirilmesi gerekir. İnsanın aklından istemsizce geçen her düşünceyi günah saymak doğru değildir. Nitekim sahih hadislerde, kişi işlemediği ve konuşmadığı sürece içinden geçen düşüncelerden dolayı sorumlu tutulmayacağı bildirilmiştir. (Buhârî, Müslim)
Tasavvufî işaret: Sâlik, yalnızca insanların gördüğü amellerini değil, o amellerin arkasındaki niyetini de sorgulamalıdır. Çünkü gizli riya, ucub, haset ve benlik duygusu bazen en güzel amelin içine bile karışabilir. İnsan başkalarından saklayabilir; fakat el-Alîm'den hiçbir şey saklayamaz.
el-Alîm ile el-Habîr Arasındaki Fark
Bu iki isim birbirine yakın anlamlar taşır; ancak farklı inceliklere dikkat çeker.
el-Alîm, varlığın tamamını kuşatan ilmi ifade ederken el-Habîr, olayların iç yüzüne ve en ince ayrıntılarına vakıf olmayı vurgular. İnsan bir olayın dış görünüşünü görebilir; fakat arkasındaki bütün sebepleri bilemez. Allah ise hem görüneni hem görünmeyeni, hem sonucu hem de bütün ayrıntıları bilir.
Hadislerde el-Alîm: Kalplerin Bilinmesi
Resûlullah (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: “Allah sizin suretlerinize ve mallarınıza bakmaz; fakat kalplerinize ve amellerinize bakar.” (Müslim, Birr ve Sıla, 34; 2564) Bu hadis, el-Alîm isminin kulun hayatındaki en önemli yansımalarından birine işaret eder.
İnsan: dış görünüşünü güzelleştirebilir, amellerini insanlara gösterebilir, sözleriyle kendisini farklı tanıtabilir. Fakat kalbindeki niyetin hakikatini Allah bilir. Buradan çıkaracağımız ders şudur: İnsanların gözünde güzel görünmeye çalışırken Allah katındaki hakikatimizi ihmal etmemeliyiz.
Tasavvufî Derinlik: İlimden Marifete Yolculuk
Tasavvufta ilim, yalnızca bilgi biriktirmek değildir. Bilginin insanın ahlâkına, davranışlarına ve kulluğuna yansıması beklenir. İmam Gazâlî'nin el-Maksadü'l-Esnâ eserinde Allah'ın el-Alîm ismi açıklanırken ilmin bütün bilinenleri kuşatması üzerinde durulur. Buradan hareketle kulun alabileceği üç önemli ders vardır:
1. Cehaletini tanımak
İnsan ne kadar öğrenirse öğrensin bilmediklerinin bildiklerinden çok daha fazla olduğunu fark etmelidir. Bu farkındalık kibri kırar.
2. Bilgiyi amele dönüştürmek
İlim, insanı Allah'a karşı daha edepli, kullara karşı daha merhametli ve hakikate karşı daha dürüst kılmalıdır. Bilgi artarken kibir de artıyorsa insan, ilmin ahlâkî maksadından uzaklaşmış olabilir.
3. Kalbin gizli hastalıklarını araştırmak
Sâlik yalnızca dışarıdan görünen günahlarla mücadele etmemelidir. Kendi içine de bakmalıdır: İbadetimde riya var mı? İyiliğimde karşılık beklentisi var mı? İlim öğrenirken üstünlük arzusu taşıyor muyum? Bir başkasının başarısına neden üzülüyorum? Hakikati mi savunuyorum, kendi nefsimi mi?
Kadirî irşat anlayışı bakımından önemli işaret: Abdülkadir Geylânî'nin irşat çizgisinde kulun zahirinin şeriatla, bâtınının ise ihlâs ve takvayla terbiye edilmesi esastır. Bu bakımdan el-Alîm ismini tanımak, insanı kendi nefsinin gizli hesaplarını sorgulamaya sevk etmelidir. Burada maksat gaybı bildiğini iddia etmek değil, Allah'ın bildiği bir kul olduğunu unutmamaktır.
İnsandaki Tecellisi: Bilgili Olmak Değil, İlim Edebine Sahip Olmak
Bir kulda el-Alîm isminin ahlâkî yansıması şu şekilde görünür: Bilmediğini kabul etmek: Her konuda hüküm vermemek, bilmediği yerde susabilmek. Öğrenmeye açık olmak: Hakikat kimin ağzından gelirse gelsin onu değerlendirebilmek. Bilgiyi paylaşmak: Öğrendiğini kendisine üstünlük vesilesi değil, başkalarına fayda vesilesi yapmak. Niyetini denetlemek: İnsanların takdirinden önce Allah'ın rızasını gözetmek. Adaletli olmak: Bir insan hakkında hüküm verirken yalnızca duyduklarıyla yetinmemek. Burada önemli bir ahlâk ilkesi vardır: Allah'ın ilmi mutlak ve kusursuzdur. Kulun ilmi ise sınırlıdır. Bu nedenle kul, kendi bilgisini mutlaklaştırmamalı ve başkalarının niyetleri hakkında kesin hükümler vermemelidir.
Seyr-i Sülûkte el-Alîm
Sâlik bu ismin manasını idrak ettikçe kendisine şu soruları yöneltmeye başlar: Ben kimim? Neden ibadet ediyorum? Nefsim benden ne istiyor? Hangi amelimde gizli bir benlik duygusu taşıyorum? Bildiklerimin ne kadarını hayatıma geçirebildim? Bu sorgulama, insanı muhasebeye götürür.
Tasavvufta muhasebe, nefsin hesaba çekilmesidir. Hz. Ömer'e nispet edilen meşhur söz de bu konuda hatırlanır: “Hesaba çekilmeden önce kendinizi hesaba çekin.” Bu söz hadis değildir; Hz. Ömer'e nispet edilen bir muhasebe öğüdüdür. Sâlik için el-Alîm isminin önemli bir meyvesi şudur: İnsanların kendisi hakkında ne bildiğinden çok, Allah'ın kendisini nasıl bildiğine dikkat etmeye başlar. Böylece gösterişten ihlâsa, iddiadan tevazuya, zanlardan hakikati aramaya yönelir.
Günümüz Dünyasında el-Alîm
Bugün bilgiye ulaşmak hiç olmadığı kadar kolay. İnsanlar: sürekli okuyor, araştırıyor, konuşuyor, yorum yapıyor, başkalarının hayatları hakkında hüküm veriyor. Fakat bilgi çoğalırken hikmet aynı oranda çoğalmayabiliyor. Bazen insan çok şey biliyor ama kendisini tanımıyor. Başkalarının hatalarını görüyor ama kendi nefsinin kusurlarını göremiyor. Başkalarına öğüt veriyor ama kendi hayatında bildikleriyle amel etmiyor. İşte el-Alîm ismi burada insana önemli bir ölçü kazandırır: Bilmek, haklı olmak değildir. Bilmek, bildiğinin sorumluluğunu taşımaktır. Kur'ân-ı Kerîm'de şöyle buyrulur:
أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنسَوْنَ أَنفُسَكُمْ
Okunuşu: E te'mürûnen nâse bilbirri ve tensevne enfüseküm. Meali: İnsanlara iyiliği emredip kendinizi unutuyor musunuz? (Bakara, 44) Bu ayet, ilmin amele dönüşmesi gerektiğini hatırlatan güçlü bir uyarıdır.
Hâlık'tan el-Alîm'e Uzanan Esma Yolculuğu
Şimdiye kadar üzerinde durduğumuz isimleri bir araya getirelim: Hâlık: Varlığı yarattı. Bâri: Yaratmayı kusursuz bir ölçüyle gerçekleştirdi. Musavvir: Varlığa suret ve özellik verdi. Kahhâr: Her şeyin mutlak hükümranlığının Allah'a ait olduğunu bildirdi. Vehhâb: Karşılıksız ihsan etti. Rezzâk: Her canlının rızkını verdi. Fettâh: Açtı, hükmetti ve hakikati ortaya çıkardı. Alîm: Bütün bunları kuşatan mutlak ilmin sahibi olduğunu bildirdi.
Burada önemli bir akaid inceliğini de belirtelim: Bu sıralama, Allah'ın isimlerinin yaratılışta birbirinden sonra gerçekleştiği anlamına gelmez. İsimleri daha iyi anlamak için oluşturduğumuz öğretici bir sıralamadır. Allah'ın isimleri ezelîdir.
Günün Hikmeti (İçerik Notu)
“İnsan kendisini başkalarından saklayabilir; fakat Rabbinden saklayamaz. İnsanların gördüğü suretine aldanma, kendi kalbinin hakikatini araştır. Çünkü senin sustuğunu da, söyleyemediğini de, içinde sakladığını da Allah bilir. El-Alîm'i tanıyan kul, başkalarının kusurlarını araştırmaktan önce kendi nefsini hesaba çekmeye başlar.”
Zikir ve Edebi
Vird: “Yâ Alîm”
Niyet: Faydalı ilim, doğru anlayış, hikmet, cehaletten kurtulmak, nefsin gizli hastalıklarını tanımak ve öğrenilenlerle amel edebilmek.
İncelik: Bu isim yalnızca bilgi sahibi olmak için değil; bilginin insanı tevazuya, ihlâsa ve güzel kulluğa ulaştırması için zikredilmelidir. Zikir sayısı konusunda Kur'an ve sahih sünnette bu isme mahsus belirlenmiş bir sayı bulunduğunu söyleyemeyiz. Kişi özel bir sayı veya vird uygulayacaksa bunu dinen zorunlu ya da kesin sonuç vaat eden bir uygulama olarak görmemelidir.
Son Öz
✔ el-Alîm: Her şeyi bilen, hiçbir şey kendisine gizli kalmayan.
✔ Allah'ın ilmi geçmişi, geleceği, görüneni ve görünmeyeni kuşatır.
✔ İnsanların bilmediği niyetler Allah'ın ilminden uzak değildir.
✔ İlim, kibir değil tevazu doğurmalıdır.
✔ Hakiki ilim, amele ve güzel ahlâka dönüşmelidir.
✔ Sâlik, başkalarının kusurlarından önce kendi nefsini hesaba çekmelidir.
İnsanların seni tanıması başka, Allah'ın seni bilmesi başkadır. İnsanlar sözlerine bakar, davranışlarını görür; fakat Allah kalbindeki niyeti, gizli mücadeleni ve hakikatte kim olduğunu bilir. El-Alîm'i tanıyan kul, insanların gözünde büyümeye değil, Allah katında güzel bir kul olmaya gayret eder.
Yorumlar
Yorum Gönder
İçinizde olan güzellik her zaman yazılarınıza ve dilinize aşkla dökülsün...